Osmanlı da TAKİYYÜDDÎN RÂSID

İstanbulda ilk rasadhâneyi kuran astronomi, matematik ve hadîs âlimi. İsmi, Muhammed bin Mâruf bin Ahmed Râsıd-üş-Şâmî olup, lakabı Takiyyüddîndir. Takiyyüddîn Râsid diye meşhur oldu. 1525 senesinde Şamda doğdu. Bir rivayete göre Kâhirede doğmuştur. Aslen Nabluslu aydın bir aileye mensubtur. Babası Mâruf Efendi kâdı idi. Takiyyüddîn küçük yaşta ilim tahsiline başladı. Zamanın usûlüne göre tahsîl görerek kâdılık mevkiine yükseldi. Daha sonra ilim tahsiline devam etmek için Mısıra gitti. Şama döndüğünde Câmi-i Benî Ümeyyede Buhârî kitabını okumakla vazifelendirildi. Bir süre sonra da Dersiâmlığa, yâni İslâm ilimleri profesörlüğüne yükseltildi. Bir ara İstanbula gelen Takiyyüddîn Râsıd, Edirnekapı Bâlâ Medresesi müderrisliğine tâyin edildi ise de o, Mısırda kâdılık yapmayı tercih etti. Daha sonra 1570 senesinde babası ile birlikte İstanbula gelip, yerleşti, İstanbulda devrin meşhur âlimlerinden Çivizâde, Ebüssüûd Efendi, Azmizâde, Ali Kuşçunun torunu Kutbeddîn Efendi ve onun oğlu Mehmed Efendi ile Saçlı Emîri Efendinin ilim meclislerine katılıp, istifâde etti.
Takiyyüddîn Râsıd, İstanbula yerleştikten sonra, astronomi çalışmalarına ağırlık verdi ve bu alanda söz sahibi oldu. 1571 senesinde devletin resmî müneccimbaşısı (astronomu) tâyin edildi. Bu sırada meşhur âlim Hoca Sadeddîn Efendi ile tanıştı. Onun vasıtasıyla sultan üçüncü Murâd Hanın huzuruna kabul edildi. Pâdişâhın emri ile İstanbul Rasadhânesini kurmakla vazifelendirildi, önceleri rasadlarını Galata kulesinde yapıyordu. Rasadhânenin inşâsında Hoca Sadeddîn Efendinin ve sadrâzam Sokullu Mehmed Paşanın büyük yardımları oldu. Bu rasadhâne, şimdiki Beyoğlunda bulunan Fransız konsolosluğunun yânında idi. Rasadhânenin inşâsı 1577 senesinde tamamlandı. Aynı senenin sonlarında İstanbul üzerinden geçen bir kuyruklu yıldız gözlendi ve kitaplara yazıldı. Takiyyüddîn Râsıd bu rasadhânede dört sene deney ve gözlem yaptı. Rasadhânenin kapatılmasından sonra çalışmalarına özel olarak devam etti. 1585 senesinde İstanbulda vefât etti. Kabrinin yeri bilinmemektedir.

Takiyyüddîn Râsıd, İstanbul rasadhânesinde ve özel imkânlarla yaptığı çalışmalarında birçok başarılar elde etti. Zamanı ölçmede, büyük başarı gösterdi. Rasad âletlerine saniye taksimatını ilk olarak koydu. Dört sene içerisinde yaptığı rasatlarla güneş cetvellerini tamamladı. Meyl-i külliyi(bir gök cisminin yörüngesinden tam olarak sapması, tam deklinasyonu) 33° 26 48 olarak buldu. Bu rakam bugünkü rakamdan sâdece 36 saniye küçüktür. Hâlbuki ünlü astronom Thyco-Brahe bunu iki misli hatâ ile 148olarak bulmuştur. Güneşin sapmasını 2.5 saniye farkla 1° 55 9,3 olarak buldu. Thyco-Brahe ise bunu 3-4 misli hatâ ile tesbit edebilmiştir. Ayrıca Takiyyüdîn Râsıd güneşin ortalama hareketini bugünkü değerine yaklaşık olarak hesapladı. Meridyenler arası zamanı ilk defa ölçtü. Güneş, ay ve yıldızların doğuş yerlerini, yıldızların enlem, boylam, doğuş ve eğim metodlarını ilk defa ortaya koydu ve kullandı. Sidre adlı eserinde bundan açıkça bahsetmektedir, Enlem ve boylamı belli olan iki yıldızın yakınında olan üçüncü bir yıldız arasında ortaya çıkan kürevî üçgenin yüzölçümünü hesaplamak için bir âlet yaptı ve âletle üçüncü yıldızın enlem ve boylamını hesapladı. Bu yol günümüz astronomisinde de kullanılmaktadır. 60lı sistem üzerine kurulan ve halen kullanılmakta olan derece, dakika ve saniyeyi ondalıklı bir şekilde ifâde etti. Avrupada bu sistem yüz sene sonra 1670 senesinde Gabriel Mouton tarafından ortaya atıldı.

Takiyyüddîn Râsıd yaptığı rasadları çeşitli eserlerde toplamıştır. Bunlardan bâzıları şunlardır: