Sadece ön değil, genel önyargı

Zaman, yer ve muhatap sayısı itibarıyla sınırlı sayıda gözleme dayandırılan yargılar gerçekçi ve kuşatıcı olamaz. Bunların genelleştirilmesi ise daha büyük bir haksızlık olur. Meselâ bir şehre atfen, "şuralılar sözlerinde durmazlar" veya "oralılar çok bencildir" demek için, oralıların tümünün tek tek tecrübe edilmiş olması gerekir. Aslında tıpkı yukarıdaki gibi, buna önyargı bile denemez, çünkü ön de olsa belli bir yargıda bulunmak için oralıların tek tek tümüyle muhatap olmuş olmak, yani üzerine hükmün bina edileceği vak'aların olması gerekir. Dolayısıyla, bu olsa olsa ciddi bir bühtan ve iftiradır. Kaldı ki tek bir kişi hakkında bile bunu söylemek için tatmin edici sayı ve muhtevada tecrübenin bizzat yaşanmış olması gerekir. Sonuçta bu, sağduyudan uzak, mantıksız bir kurguyla ifade edilmeye mahkum bir düşünme yöntemidir.

Meselâ bir işe eleman alımında mülakat aşamasına gelmiş başarılı adaylar hakkında hüküm verecek kişi veya kurulun insan tanıma yeteneği, bilgi ve tecrübe birikimi, kültürel zenginliği, kişisel ve psikolojik sorunlarının, iç takıntılarının, saplantılarının, komplekslerinin olmaması -daha gerçekçi bir ifadeyle, verilecek hükmün sıhhatini bozacak ölçüde olmaması- bu hükmün sağlıklı verilebilmesi için gerek şartlardır. İlkokul öncesinden üniversiteye kadar, öğretici ve eğitici pozisyonundaki kişiler için de geçerlidir bu. Aslında bütün insanlar için aynı şeyi söyleyebiliriz. Fakat özellikle ve öncelikle insanlarla ilgili bir meşguliyeti olan (her kademeden yönetici, öğretmen, hukukçu gibi) meslek erbabı için bu çok daha önemlidir. Çünkü insan-insan ve insan-toplum ilişkisi, insan-tabiat veya insan-teknoloji ilişkisine göre çok daha farklı bir psikoloji üzerine oturur.

Bir köpek bakıcısının, bir aslan terbiyecisinin, bir bahçıvanın, bir endüstri isçisinin veya bir altın arayıcısının bilgi noksanlığından veya metot bilmemekten kaynaklanan işiyle ilgili önyargıları çok daha çabuk izale edilebilir ve vereceği zarar dar bir alanla sınırlı kalabilir. Fakat bir okul idarecisinin, bir gazetenin yayın yönetmeninin veya bir şirket müdürünün önyargıları zaman içinde doğru, gerçeğe yakın ve tutarlı yargılara dönüşmüyorsa, bundan doğrudan insanlar (hatta bazı durumlarda bütün bir toplum) zarar görür. Önyargıları çevresine zarar veren insanların önemli konumlara ulaşmaları, hukukun üstünlüğü ilkesinin yaşatıldığı, demokrasi geleneği güçlü toplumlarda çeşitli eleme mekanizmalarıyla engellenebilir. Fakat baskıcı idarelerin egemen olduğu antidemokratik toplumlarda bu mümkün olmaz.

Diğer yandan, önyargılarımızın ferdî (bir kişi hakkında) veya sadece bizimle sınırlı (kimseyle paylaşmadığımız) bir çerçeveden çıkıp sosyal boyut kazanması (gruplar hakkında olması veya tek bir kişi hakkında olsa bile bunu başkalarıyla paylaşmamız) bir yanlışın yaygınlaşmasına yol açabilir. Sosyal grupların, diğer sosyal gruplar hakkındaki önyargıları ise beraberinde çok daha büyük ve telâfisi zor sıkıntıları getirir. Özellikle sosyal ada ve kümelerin, önyargılarında hatalı olduklarına inandırılmaları, ikna 'edilmeleri çok zordur. Bu durum ancak, birbirini anlamaya çalışan önder insanların çabalarıyla aşılabilir ve o kadar da kolay değildir.

Bilim adamı ise, yeni fakat küçük hacimde bir bilgi kırıntısı üzerine tecrübesinin, bilgi birikiminin ve sezgilerinin de yardımıyla çok iddialı tahminlerde bulunabilir veya bir teori bina edebilir. Aslında test edilmeyi bekleyen bu tahmin veya teoriler de bir çeşit önyargıdır. Bu yargı, doğruluğu (veya yanlışlığı) ilmî metotlarla test edilebilecek gerçek bir ilmî teori şeklinde kurgulandığı takdirde, diğer bilim adamlarının da katkılarıyla belli bir süre sonunda doğru yargıya ulaşılmış olur. (Burada, "doğru yargı" derken, bilim adamının tahminlerinin doğru çıkmasını ve teorisinin ispatlanmasını kastetmiyoruz. Gerçeğe yaklaşmayı kastediyoruz. Çünkü teorinin yanlış olduğunun gösterilmesi de gerçeğe bir adım daha yaklaşmayı sağlamaktadır.)