Hakikatin hatırı

Önyargıyı zaman içinde sağlıklı hükümlere dönüştürmenin yolu hakikat arayışı içinde olmaktan geçer. Bu arayış içinde olmak bir nasip meselesidir, fakat orada kalmamak gerekir; bu arayışın en sağlıklı metodu analitik düşünmedir. Bu; kişi, topluluk veya olayla ilgili gözlem ve bilgileri tek tek analiz etmek demektir. Hüküm ise, bu analizlerin sonucunda ortaya çıkan tablonun aklî muhakeme ve vicdan süzgecinden geçirilerek sentezlenmesi, yani bir kanaate ulaştırılmasıdır. Haksız, yanlış ve ısrarlı önyargı ise; olgulara, gözlemlere dayanmayan aceleye getirilmiş, sığ, temelsiz yani sahte bir sentezdir. Muhakeme ve vicdan devre dışı bırakıldığı için bu, sistemli ve organize bir yalandır. Senteze, uzun zamana yayılmış detaylı gözlemlere dayanan analizlerin bir değerlendirmesi olarak ulaşmıyorsak, işte bu önyargının marazı yargıya dönüşmesi anlamına gelir.

Peki önyargılarımızı neden test etmek istemeyiz? Bunların yanlış olmasından mı korkarız? Neden gerçekle yüzyüze gelmek istemeyiz? Önyargılarımızı sorgulamaktan kaçınmak, kendimizden kaçmak anlamına gelmez mi?!... Kendinden kaçış ise kabullenilmesi zor bir fatura koyar kişinin önüne; belki on, belki elli yıl sonra. Bütün bir hayatını yanlış üstüne bina eden insanların arasından "önyargılıymışız, anlamak istememişiz" diyebilen insan bu yüzden çok az çıkar. Uzun süren ve pahalıya mal olan bir önyargıyı yıllar sonra reddetmek her babayiğidin harcı değildir.

Çocuklarını; önyargılarını test etmekten korkmayan, onları zaman içinde doğru yargılara ulaştırma yollarını bilen, analitik düşünme terbiyesine sahip, gerçeğin arayıcısı, kısacası hakikat aşığı insanlar hâline dönüştüren eğitim-öğretim sistemine sahip toplumlarda bu yüzden sosyal adalar oluşmaz ve hergün önyargılar üzerine tartışma gereği duyulmaz. Bu iklimlerde kişisel ve toplumsal başarı oranı yüksek, fahiş hataların oranı düşüktür. Değişime açık olan bu toplumlar yanlışta ısrarcı değildir. Kaldı ki, eğitim ve kültür düzeyi yüksek insanların önemli bir oranı oluşturduğu toplumlar bu kadar detaylı ve hedefli bir eğitim sistemine sahip olmasalar bile ("böyle bir eğitim sistemi olmadığı takdirde kitleler nasıl böyle bir düzey tutturabilirler?" şeklinde bir soru sorulabilir. Türkiye örneğinde olduğu gibi, eğitim sisteminin bütün olumsuz yanlarına rağmen küçümsenmeyecek sayıda yüksek kaliteli insanlar kısır döngüyü kıracak şekilde kendi çabalarının sonucunda bu seviyeye ulaşmaktadırlar), fiilî okullaşma oranının, eğitim-öğretim ve kültür seviyesinin yüksek tutulması sonuçta orada kendiliğinden bir analitik düşünme terbiyesinin gelişmesini sağlar.

Sonuç itibarıyla, hayatımız boyunca aslında her ilk karşılaşma ve ilk intiba ile daima bir önyargıda bulunuruz ve bu gayet normaldir. Fakat anormal olan, bu ilk yargımızı çürüten ve bizi onu değiştirmeye zorlayan daha sonraki tecrübelere rağmen ilk yargıda ısrarlı olmamız, gerçeği görmek ve kabul etmek istemeyişimizdir; buna artık önyargı olmaktan çıkmış sağlıksız bir yargı dense de, patolojik (ön)yargı demek daha doğru olsa gerektir. Tabiî olan önyargı ile patolojik hâle gelmiş önyargı arasındaki sınırı aslında hissederiz, çünkü niyetimizin ne olduğunu dilimiz ikrar etmese de vicdanımız duymaktadır.

Prof. Dr. Ömer Said GÖNÜLLÜ