Komedinin doğası

İyi komedi kötü komedi
Zupancic’e göre biri iyi, diğeri kötü olmak üzere iki komedi türü vardır. Kötü komedi, insanın sonluluğuna övgü düzer. Onu okuduğumuzda, ekranda veya sahnede izlediğimizde kendimizi görüp hayatımızın aslında hiç de o kadar kötü olmadığı duygusuna kapılırız: Bakın, herkesin sizin gibi eksikleri, hataları var. Bunlarla yaşamayı bilmeli.

Oysa iyi bir komedi alçakgönüllü, sıradan insanların orta yerine aşırılıkları, abartısı olan, sürekli kendini çoğaltıp duran bir “sonsuz insan”ı bırakıverir ve hümanist bakışın ne kadar sıradan, sıkıcı ve dahası yüzeysel olduğunu ortaya çıkarır. İyi bir komedi bizlerin boş hayatlarına vurgu yapar. Ama şunu söylemekte de fayda var: Her iyi komedi, doğrudan veya dolaylı olarak siyasi-ideolojik bir itirazı dile getirmek zorunda değildir. Bazen “sonsuz insan”ın olay mahallini terk etmesiyle her şey eski düzenine kavuşabilir, bazen de “sonsuz insan” etrafına uyum sağlayıp bütün potansiyelini bir kenara bırakabilir. Hatta Zupancic’in de vurguladığı gibi aşırılıklarını söz konusu hümanist anlayışın gediklerini örtbas etmek için dahi kullanabilir. Ama yine de iyi komedide söz konusu ahlâkı ifşa edecek bir potansiyel her zaman vardır.

Zupancic’in teorik düzleminin önemi sadece komediyi tahlil etmesi değil, ondan içinde itirazı barındıran bir teklifle de çıkmasıdır. Bunda da şaşılacak bir nokta olmasa gerek zira Zupancic Slavoj Zizek’in de aralarında bulunduğu “Ljublijana Psikanaliz Ekolü”nün kurucularından biridir. Başka bir ifadeyle “ana düşmanı” liberal hümanist ahlâk ve liberal demokrasidir. Zizek’in sık sık dediği gibi söylersek: Güleryüzlü kapitalizm. Zupancic’in itirazları yerinde olsa da itirazının aşkın değil, içkin olduğunu; metafizik bir söylem yerine seküler bir iddia taşıdığını tekrar vurgulayalım.


Alenka Zupancic
Komedi: Sonsuzun Fiziği
çev. Tuncay Birkan
Metis Yayınları, 2011.